Con người và thiên nhiên: một quan hệ đã kéo dài chín nghìn năm

Không có cảnh quan nào ở đây là hoàn toàn tự nhiên. Mọi sườn đồi đều mang dấu tay người từ rất lâu.

Người tới rất sớm

Các di chỉ cho thấy con người đã có mặt trên đảo từ khoảng chín nghìn năm trước hoặc sớm hơn.

Họ tới bằng thuyền, mang theo hạt giống và vật nuôi, và họ bắt đầu thay đổi hòn đảo gần như ngay lập tức.

Những loài biến mất sớm

Hòn đảo từng có hà mã lùn và voi lùn, những loài thu nhỏ do sống cách ly trên đảo.

Chúng biến mất không lâu sau khi con người tới, và mối liên hệ giữa hai sự kiện đó là chủ đề nghiên cứu kéo dài.

Vì sao động vật đảo thu nhỏ

Trên đảo, thú lớn có xu hướng nhỏ đi vì nguồn thức ăn hạn chế và ít thiên địch.

Ngược lại, một số loài nhỏ lại lớn lên vì lý do tương tự, và hiện tượng này lặp lại trên nhiều đảo khắp thế giới.

Cảnh quan văn hoá

Ruộng bậc thang, tường đá khô, giếng, kênh dẫn và vườn ô liu đều là công trình của con người.

Chúng đã tồn tại lâu tới mức nhiều loài đã thích nghi với chúng, nên phá bỏ chúng cũng gây mất đa dạng sinh học.

Tường đá khô

Tường xếp đá không vữa vừa chống xói mòn vừa tạo hốc trú cho thằn lằn và côn trùng.

Chúng cần bảo trì liên tục, và khi bị bỏ hoang thì chúng sập dần và đất bậc thang trôi theo.

Chăn thả vừa phá vừa giữ

Chăn thả quá mức phá thảm thực vật, nhưng chăn thả vừa phải lại giữ cho đồng cỏ không bị cây bụi lấn hết.

Nhiều loài hoa và côn trùng phụ thuộc vào đồng cỏ mở, nên bỏ chăn thả hoàn toàn cũng làm chúng biến mất.

Bỏ hoang cũng là một thay đổi

Khi làng mất dân, ruộng bậc thang bị bỏ và cây bụi lấn vào, làm tăng nguy cơ cháy rừng.

Đây là điều ít ai nghĩ tới: thiên nhiên quay lại không phải lúc nào cũng là kết quả tốt cho mọi thứ.

Vườn ô liu nghìn năm

Một số cây ô liu trên đảo được cho là đã vài trăm tới cả nghìn tuổi và vẫn cho quả.

Chúng vừa là di sản văn hoá vừa là hệ sinh thái nhỏ: thân rỗng của chúng là nơi trú của chim, dơi và côn trùng.

Việc bảo vệ những cây này đã được đưa vào quy định, vì chúng không thể thay thế bằng cây trồng mới.

Áp lực hiện đại

Xây dựng ven biển, mở rộng đô thị, khai thác nước ngầm và du lịch đại trà là những áp lực lớn nhất hiện nay.

Chúng khác về bản chất so với áp lực cổ đại vì chúng diễn ra nhanh hơn nhiều so với tốc độ thích nghi của hệ sinh thái.

Hướng đi đang được thử

Nông nghiệp dùng ít nước, du lịch trải đều theo mùa, phục hồi tường đá và bảo vệ các khu còn nguyên là những hướng đang được theo đuổi.

Không hướng nào là giải pháp trọn vẹn, nhưng cộng lại chúng tạo ra thay đổi thật ở quy mô hòn đảo.

Nghiên cứu khảo cổ môi trường

Phân tích phấn hoa trong trầm tích cho biết thảm thực vật đã thay đổi thế nào qua hàng nghìn năm.

Những dữ liệu đó cho thấy các giai đoạn mất rừng trùng với các giai đoạn hoạt động luyện kim và tăng dân số.

Cảnh quan mở và du lịch

Phần lớn cái mà khách tới xem — sườn đồi ô liu, làng đá, bậc thang, vườn nho — là cảnh quan do con người tạo ra.

Nghĩa là giữ được cảnh quan đó không chỉ là bảo vệ thiên nhiên mà còn là giữ cho nông nghiệp nhỏ tiếp tục tồn tại.

Đây là lập luận mạnh nhất cho việc hỗ trợ nông dân ở vùng núi: họ là người bảo trì cảnh quan, dù đó không phải nghề mà họ tự nhận.

Kiến thức truyền thống

Cách chọn nơi đặt làng, cách dẫn nước, cách xếp tường đá và cách luân canh đều là kiến thức tích luỹ qua hàng chục thế hệ.

Phần lớn trong đó là những giải pháp đã được thử nghiệm trong chính điều kiện khí hậu này, nên chúng đáng được xem lại khi tìm cách thích ứng với khí hậu khô hơn.

Cách nhìn thực tế

Mục tiêu hợp lý không phải đưa hòn đảo về trạng thái trước khi có con người, điều không thể và cũng không rõ là đáng mong muốn.

Mục tiêu là giữ những gì còn lại, phục hồi những gì phục hồi được, và chọn những cách sử dụng đất mà cả người lẫn hệ sinh thái đều chịu được lâu dài.

Hỏi đáp