Chín nghìn năm định cư để lại rất nhiều lớp. Trên hòn đảo này, hai lớp khác nhau có thể nằm cách nhau vài trăm mét.
Làng thời đồ đá mới
Có một khu định cư cổ với những căn nhà tròn bằng đá, thuộc nhóm cổ nhất được bảo tồn tốt trong khu vực.
Nó cho thấy người ở đây đã sống định cư, trồng trọt và chăn nuôi từ rất sớm, với những căn nhà xây liền kề dọc một sườn dốc.
Các thành bang cổ
Trong thời cổ đại, đảo gồm nhiều thành bang riêng, mỗi nơi có vua và có cảng của mình.
Chúng vừa hợp tác vừa cạnh tranh, và dấu vết của chúng nay nằm rải khắp bờ biển dưới dạng nền móng, tường thành và nghĩa địa.
Tranh khảm La Mã
Một khu khảo cổ ven biển phía tây có những sàn khảm La Mã lớn với hình các nhân vật thần thoại.
Chúng nằm trong nền của các biệt thự giàu có, và chất lượng bảo tồn của chúng là lý do khu vực này được công nhận là di sản.
Nhà hát ngoài trời
Có những nhà hát khoét vào sườn đồi, hướng ra biển, với hàng ghế đá dốc dần lên.
Một số vẫn được dùng cho biểu diễn vào mùa hè, nên có thể ngồi xem trong chính không gian mà nó được xây để phục vụ.
Lăng mộ đục vào đá
Một khu nghĩa địa cổ gồm các lăng mộ đục sâu vào nền đá, với sân trong và cột chống theo kiểu kiến trúc nhà ở.
Ý tưởng là xây cho người chết một ngôi nhà giống nhà của người sống, và quy mô của chúng cho thấy mức độ giàu có của giới tinh hoa thời đó.
Thời đại đồ đồng và thương mại
Đồng của hòn đảo được xuất đi khắp Địa Trung Hải trong thời đại đồ đồng, và các bảng chữ cổ ở Ai Cập và Tiểu Á có nhắc tới nó.
Các khu khai quật cho thấy xưởng luyện kim, kho hàng và cảng, nghĩa là đây là một nền kinh tế xuất khẩu từ rất sớm.
Chính mạng lưới thương mại đó đưa chữ viết, tôn giáo và kỹ thuật từ bên ngoài vào đảo.
Đền thờ và nơi hành hương
Có một khu đền cổ từng là trung tâm hành hương quan trọng trong cả vùng Địa Trung Hải.
Nó gắn với một vị nữ thần mà truyền thuyết nói là sinh ra từ biển gần hòn đảo này, và điều đó khiến nơi đây có vị trí riêng trong thần thoại cổ.
Lớp Byzantine và Trung cổ
Sau thời cổ đại là các nhà thờ Byzantine với tranh tường, rồi tới lâu đài và tu viện thời Trung cổ.
Nhiều công trình được xây chồng lên nền cũ, nên một địa điểm có thể chứa ba bốn thời kỳ trong cùng một khoảnh đất.
Đi thăm thế nào cho hợp lý
Các khu khảo cổ lớn đều có vé, bãi đỗ xe và bảng thông tin; một số có mái che cho phần khảm.
Nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, vì phần lớn khu vực không có bóng râm và nền đá phản nhiệt rất mạnh.
Bảo tàng đi kèm
Hiện vật quan trọng thường nằm trong bảo tàng khu vực hoặc bảo tàng quốc gia chứ không ở tại chỗ.
Vì vậy để hiểu một khu khảo cổ, đi thăm nó rồi ghé bảo tàng tương ứng là cách cho ra bức tranh đầy đủ nhất.
Bảo vệ di tích khỏi thời tiết
Nhiều sàn khảm và nền móng được che bằng mái hoặc lấp cát lại sau mùa khai quật.
Nắng gắt, mưa dồn và muối trong không khí đều làm hỏng vật liệu cổ, nên việc để lộ thiên vĩnh viễn thường là lựa chọn tệ.
Khảo cổ dưới nước
Xác tàu buôn cổ được khai quật ngoài khơi và nay trưng bày trong một bảo tàng chuyên biệt.
Hàng hoá trên tàu — bình gốm, đá mài, hạnh nhân — cho biết chính xác một chuyến buôn Địa Trung Hải hơn hai nghìn năm trước chở những gì.
Đây là loại bằng chứng mà di tích trên cạn không cung cấp được, vì nó là một khoảnh khắc bị đóng băng chứ không phải một lớp tích tụ.
Hiện vật bị đưa ra khỏi đảo
Một lượng lớn hiện vật đã bị đưa ra nước ngoài trong các giai đoạn trước và nay nằm trong bảo tàng ở nhiều nước.
Việc đòi lại là quá trình pháp lý dài, và một số trường hợp đã thành công còn nhiều trường hợp vẫn treo.
Khai quật vẫn tiếp tục
Nhiều khu vẫn đang được khai quật bởi các nhóm quốc tế, với mùa làm việc thường vào mùa xuân và mùa thu.
Điều đó nghĩa là bản đồ khảo cổ của hòn đảo còn thay đổi, và những phát hiện mới vẫn được công bố đều đặn.
Hỏi đáp
Di tích cổ nhất là gì?
Khu định cư thời đồ đá mới với nhà tròn bằng đá.
Tranh khảm La Mã ở đâu?
Trong một khu khảo cổ ven biển phía tây, nằm ở nền các biệt thự cổ.
Nên đi lúc nào?
Sáng sớm hoặc chiều muộn, vì phần lớn khu không có bóng râm.
Hiện vật nằm ở đâu?
Thường trong bảo tàng khu vực hoặc bảo tàng quốc gia, không phải tại chỗ.
